CETINJSKI VREMEPLOV

Cetinje, stara crnogorska prijestonica, locirano je u okviru izduženog kraškog polja, čija se nadmorska visina, zbog blagog pada, kreće između 640 i 750 metara. Blizina Jadranskog mora i bliska veza sa Skadarskim jezerom obezbjeđuje gradu značaj saobraćajne komunikacije između primorskih oblasti i centralnih predjela Crne Gore.

Opštinska teritorija Cetinja prostire se između Boke Kotorske na zapadu, Budvanske rivijere na jugu, regije Skadarskog jezera i Zetsko-Bjelopavlićke ravnice na istoku, te Nikšićke ravnice i Bijelih rudina na sjeveru. Cetinjska regija graniči se sa četiri primorske opštine – Kotor, Tivat, Budva, Bar – i tri kontinentalne – Danilovgrad, Nikšić i Podgorica.

Njene karakteristične zone predstavljaju tri specifične, prostorno determinisane, cjeline: Katunska oblast, planinski kompleks Lovćena sa podgorjem i zapadni krajevi Skadarskog jezera sa priobalnim terenima.

Priča o genezi ovog, po mnogo čemu izuzetnog i magičnog grada, viševjekovnog glavnog političkog, kulturnog i vjerskog centra Crne Gore, započinje krajem XV vijeka. Prvi pouzdani podaci o prisustvu organizovanog života na Cetinju, iz vremena perioda 1440-1450.g., vezani su za posjede gospodarske familije Crnojevića u Cetinjskom polju, gdje su pastiri izgradili najstariji nama poznati sakralni cetinjski objekat – čuvenu Vlašku crkvu, obnovljenu u XIX vijeku. Začetak formiranja naselja gradskog tipa nametnule su izuzetno nepovoljne istorijske okolnosti izazvane turskim osvajanjem balkanskih teritorija. Ustuknuvši pred naletima brojnih otomanskih osvajača, gospodar Crne Gore Ivan Crnojević, izmješta svoju prijestonicu sa Žabljaka i, nešto kasnije, Oboda na prostore Cetinjskog kraškog polja, što je uključivalo i dislokaciju najvažnije vjerske institucije – Mitropolije crnogorsko-primorske. Za potrebe funkcionalnog života novoustanovljene prijestonice, Ivan 1482.g. u podnožju brda Orlov krš gradi rezidencijalni dvorski kompleks, a dvije godine kasnije započinje podizanju znamenitog Cetinjskog manastira, posvećenog Rođenju Bogorodice, koji postaje središte izmještene Mitropolije. Tokom naredna dva vijeka niz pohara i paljevina lišila su nas zadovoljstva da uživamo u autentičnom izgledu ova dva renesansna zdanja koja su srušena. O njihovom vizuelnom identitetu svjedoče arheološki lokalitet Ćipur sa fragmentima stare manastirske arhitekture, gravire u knjizi Oktoih iz 1494, kao i crtež osnove manastirskog kompleksa Mlečanina Franćeska Barbijerija iz XVII v. Sačuvani elementi dekorativne arhitektonske plastike, uz podatak o angažmanu vrhunskih primorskih klesara i zidara, upućuju na činjenicu da su se u tek formiranom prijestonom gradu inkorporirali elementi ondašnjih savremenih iskustava razvijene renesansne zapadnoevropske arhitekture i umjetnosti. Krajem XV vijeka Ivan Crnojević i sin mu Đurđe formiraju pri Cetinjskom manastiru prvu ćiriličku štampariju kod Južnih Slovena, koja, što je poseban fenomen, prema brojnim mišljenjima, ujedno predstavlja i prvu državnu štampariju u Evropi. Ljepota i kvalitet grafičkog ukrasa knjiga iz Crnojevića štamparije predstavljaju raritet među starom ćiriličnom crkvenom literaturom.

Naredne vjekove, nakon deportacije sina Đurđa Crnojevića u Istanbul, karakterisaće period stagniranja razvoja novoformirane crnogorske prijestonice. U uslovima neprestanih borbi sa moćnom Turskom imperijom, kada je Crna Gora suočena sa mogućnošću gubitka nacionalnog, vjerskog i državnog identiteta, uzlet izgrađivanja Cetinja bio je zaustavljen. U tim, po grad i državu mučnim i teškim vremenima – XVI-XVIII.v. - zemljom, svedenom na oblasti krševitih katunskih krajeva, upravljaju vjerski poglavari – mitropoliti – iz raznih crnogorskih plemena. Dominantna uloga u pokretu nacionalnog oslobođenja i očuvanju državnog identiteta prevashodno pripada Cetinju, i pored niza razaranja, nikada osvojenom i pokorenom gradu. Bolji dani za život i razvoj crnogorske prijestonice nastupaju formiranjem vlasti Mitropolita kuće Petrović Njegoš. Specifična dinastička vlast ove znamenite crnogorske porodice iz lovćenskog naselja Njeguši pokazaće se kao izuzetno uspješno upravljanje Crnom Gorom tokom više od dva naredna vijeka. Kao svojevrsni vjersko-svetovni gospodari, Petrovići vladaju 155 godina, stvorivši na kraju sekularnu državnu vlast zastupljenu knjaževskom i kraljevskom titulom. Rodonačelnik dinastije Petrović Njegoš, vladika Danilo, u periodu 1701.-1704.g. podiže novo svetilište na lokalitetu srušenog Ivanovog dvorca, koje nastavlja tradiciju starog crnojevićkog manastira, o čemu svjedoči i nominovanje istog patrona – Bogorodice. Naredni crnogorski vladari, Petar I, Petar II, knjaz Danilo i knjaz, potom kralj Nikola I posvećuju, svaki na svoj način, punu pažnju razvoju stare prijestonice. 

Ekspanzivna etapa razvoja Cetinja nastupa tokom vladavine Nikole I, knjaza i kralja, poslednjeg dinasta porodice Petrović Njegoš. Njegova dugogodišnja vladavina Crnom Gorom, započeta 1860. iz prijestonice na Cetinju, rezultirala je naglim urbanističkim razvojem grada, koji će narednih decenija, iako malen po površini i broju stanovnika, usvojiti sve one odlike koje karakterišu ondašnji urbani život razvijenih evropskih gradskih sredina. Niz objekata podignutih u doba Nikoline vladavine uobličiće specifičnu gradsku fizionomiju „najmanje svjetske prijestonice“, kako Cetinje u to vrijeme nazivahu mnogi ugledni posjetioci. Knjaz i kralj Nikola I, vješt diplomata i hrabar ratnik, svoju malu herojsku zemlju, sa neviđenim entuzijazmom i vještinom, postepeno uvodi u ambijent savremenog evropskog društva. Svi njegovi ratnički i državni poduhvati preduzimani su iz slavne prijestonice, neke vrste mini-evropske metropole u kojoj se prati moda, igraju golf i tenis, priređuju diplomatski balovi i zabave, organizuju prijemi za visoke zvanice – krunisane glave, naučnike, umjetnike, vojskovođe, plemiće… U vrijeme Nikoline vladavine izgrađeni su putevi, uvedeno električno osvjetljenje, uspostavljen telegrafski i automobilski saobraćaj, uređene ulice, trgovi i parkovi, zaživio je moderan bankarski sistem, stečen međunarodni ugled – grad u usponu nije ni naslućivao nadolazeća teška vremena. 

Nakon I svjetskog rata i nestanka crnogorske samostalnosti uz nasilnu detronizaciju vladarske kuće Petrovića, započinje proces degradacije prijestoničkih vrijednosti. Iako se u doba kraljevine Jugoslavije grad i dalje urbano razvija kao centar Zetske banovine, dostignute ambijentalne i urbane vrijednosti se narušavaju podizanjem pretencioznih i neprikladnih građevina. Ništa bolja situacija nije bila ni nakon II svjetskog rata, kada Cetinje gubi status administrativno-upravnog centra, koji se seli u novi glavni grad Titograd. U tom periodu Cetinje je primorano da umjesto viševjekovnih političkih, administrativno-upravnih, prosvjetnih, zdravstvenih i bankarskih, razvija djelatnosti tipičnu za proces socijalističke industrijalizacije – u periodu od nekoliko decenija, koje karakteriše depopulizacija seoskog stanovništva koje se koncentriše u urbanoj zoni, na Cetinju je formiran niz fabrika i preduzeća. Na sreću, kao pandan industrijalizaciji, u gradu je uspostavljena mreža državnih kulturnih ustanova: nacionalni muzej i biblioteka, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Državni arhiv i tri univerzitetske jedinice: Fakulteti dramskih i likovnih umjetnosti i Muzička Akademija. Nakon uspostavljanja državne samostalnosti Crne Gore, u staroj prijestonici, uz prethodno pokazanu pažnju, započinje suštinski proces valorizacije i prezentacije svih njenih visokih vrijednosti: urađen je kvalitetan menadžment plan razvoja, premješteno je iz Podgorice Ministarstvo kulture, započet projekat „Grad u svjetsku kulturnu baštinu“ i brojne druge aktivnosti. Stara prijestonica sa pravom vjeruje u nastupajuće bolje dane – šanse su realne, mogućnosti brojne, buduće investicije ekonomski, politički, kulturno i duhovno isplative. Slijede neophodne intervencije države, pomoć brojnih donatora, uz želju i htjenje da se mitskom Cetinju povrati najveći dio prohujale slave i ugleda.

Piše/by: prof. dr Aleksandar Čilikov